Transparency Ýnternational tяþkilatýnýn hazýrladýðý hesabatda korrupsiya ilя baðlý mäsälälärin äsas mäqamý

Siyasi korrupsiya:

Dünyanýn heç bir ölkäsinin siyasi korrupsiyaya qarþý immunitenti yoxdur. Bu mäsäläyä siyasi liderlär täfärindän hakimiyyätä gälmädän öncä, hakimiyyäti dövründä vä hakimiyyätindän sonraký dövrdä häyata keçirilän geniþ sahäli fäaliyyätlär növü daxildir. 

Mövcud problemin miqyasý çox geniþ ola bilär, TÝ täräfindän hazýrlanan hesabat cädvälindä göstärilän ämlaklar son 20 ilin än mäþhur liderläri täfärindän oðurlanmýþdýr:

Hökümät baþçýsý

 

Oðurlanmýþ ämlakýn täxmini qiymäti

2001-ci il üçün adam baþýna düþän ÜDM

 

Мähämmäd Suxarto

Ýndoneziya Prezidenti, 1967–98 illär.

15 milyarddan 35 milyard dollaradäk.

695 dollar.

Ferdinand Markos

Filippin Prezidenti, 1972–86 illär.

5 milyarddan 10 milyard dollaradäk.

912 dollar.          

Mobutu Sese Seko

Zair Prezidenti, 1965–97 illär.

 5 milyard dollar.

  99 dollar.

Sani Abaça

Nigeriya Prezdienti, 1993–98 illär

2 milyarddan 5 milyard dollaradäk .

319 dollar.

Slobodan Miloþeviç

Serbiya/Yuqoslaviya Prezidenti, 1989–2000 illär.

 1 milyard dollar.

         Mälumat yoxdur

Jan Klod Dyuvalye

Haiti Prezidenti, 1971–86 illär.

300 milyondan 800 milyon dollaradäk.

460 dollar.

Alberto Fuximori

Peru Prezidenti, 1990–2000 illär.

 600 milyon dollar.

2051 dollar.

Pavel Lazerenko

Ukraynanýn baþ naziri, 1996–97 illär.

114 milyondan 200 milyon dollaradäk.

766 dollar.

Arnoldo Aleman

Nikaraqua Prezidenti, 1997–2002 illär.

100 milyon dollar.

490 dollar.

Cozef Estrada

Filippin Prezidenti, 1998–2001 illär.

78 milyondan 80 milyon dollaradäk.

912 dollar.          

Siyasi maliyyä:

 Son illär meydana gälän siyasi skandallarýn äksäriyyäti siyasi partiyalar vä namizädlärin maliyyäläþmäsi ätrafýnda meydana gälir. Hökümätin mövcud problemlä mübarizä aparmaq üçün älindä imkanlarý var - o, qeyri-qanuni yolla verilän yüksäk tählükäyä malik ianäläri geri ala bilärlär. Bunula belä bir çox hökümätlär etibarlý mübarizä üsullarý hazýrlaya bilmäyiblär

 Birbaþa maliyyäläþmä ilä yanaþý qanunvericilik hämçinin bilvasitä, qeyri-pul (in-kind) inaälärini dä hesaba almalýdýr.

 Siyasi maliyyäläþmäni tänzimläyän qanunlar onlarýn effektiv þäkildä häyata qaytarýlmasý ilä müþaiyät olunmalýdýr. Bu o demäkdir ki, müstäqil näzarät edici qurumlar näzarät etmä, tähqiqat aparma, lazým olduqda qanunvericiliyin pozulmasý ilä baðlý mähkämäyä müraciät etmä kimi sälahiyyätlärlä tächiz olunmalýdýrlar. Tääsüf ki, bir çox hökümätin seçki proseslärinä näzarät edän  agentlikläri lazými þäkildä “silahlandýramaða” siyasi iradäsi çatmýr.

 Korrupsiya äleyhinä BMT-nin konvensiyasý

 2003-cü ilin Dekabrýnda Meksikada qäbul edilmiþ konvensiya özündä çox ähatäli antikorrupsiya tädbirlärini ehtiva edän vä milli säviyyädä tätäbiq edilmäsi zäruri olan korrupsiya ilä mübarizädä ilk beynälxalq alätdir. O, eyni zamanda korrupsiya ilä mübarizädä beynälxalq ämäkdaþlýðý vä xäbärdarlýðý da ehtiva edir. Onun qüvväyä minmäsi üçün BMT-yä üzv olan 30 dövlätin onu imzalamasý lazýmdýr, bu günkü väzziyätä näzär salaraq bu hadisänin ancaq 2005-ci ilin ävvällärindä baþ veräcäyini demäk olar.

 MDB dövlätläri üzrä hesabatlarýn bäzi cizgiläri

Korrupsiya daha çox Avropa Ýttifaqýna birläþmäyä güman edän Märkäzi vä Þärqi Avropa ölkälärindä çiçäklänir. 2004-cü ildä Ýttifaqýn üzvlüyünä qäbul ediläcäk 10 dövlät üzärindä Avropa Komissiyasýnýn täzyiqi onlarýn antikorrupsiya täddbirläri ilä baðlý bir sýra beynälxalq konvensiyalarý ratifikasiya etmäsi ilä näticälänib. Lakin bir çox ölkälärdä informasiyanýn daha yuxarý säviyyädä açýqlanmasýna ehtiyac var, buna Ukraynada keçirilän seçkilär nümunä ola bilär. Hüquq mühafizä orqanlarýnýn müstäqil olmadýðý ölkälärdä siyasi maliyyäläþmänin amýqlanmasý hallarý siyasi partiayalara maliyyä väsaiti ayýran þäxsläri tählükädä qoya bilär. Belä ki, 1999-cu il prezident seçkiläri vä 2002-ci il parlament seçkilärindän sonra müxalifätdän olan Aleksandr Morozovun täräfdarlarýnýn bir çox dövlät orqanlarý täräfindän çoxsaylý yoxlamalara märuz qalmýþ vä onlardan äksäriyyäti müflisläþmiþlär.

Bir çox ölkälärdä isä yeni qanunvericiliyin qäbul edilmäsi siyasi maliyyäläþmä sisteminin þäxsi mänafelär üçün istifadä oluna biläcäyinä dälalät edir. 2002-ci ilin avqustunda Azärbaycanda keçirilän referendum zamaný qäbul edilän konstitusiyaya düzäliþlärä görä här hansý siyasi partiyanýn fäaliyyätinä birinci instansiya mähkämälär täräfindän son qoyula bilär. Digär düzäliþ isä seçki näticälärinin elan edilmäsi müddätini yeddi gündän 14 günädäk artýrýlmasýný bäyan edir. 

Qazaxstanda 2002-ci ilin iyul ayýnda qäabul edilmiþ siyasi partiyalar haqqýnda qanun isä  täkcä partiyaya verilän ianälärä näzaräti deyil, hämçinin onun qeydiyyata alýnmasý üçün üzvlärinin sayýnýn (30 mindän 50 minä) artýtýlmasýný da näzärdä tutur. Bunun näticäsi olaraq fäaliyyätdä olan partiyalarýn sayý 19-a kimi düþmüþdür ki, onlardan ancaq biri müxalifät partiyasýdýr.

Siyasi korrupsiyanýn mähdudlaþdýrýmasý üçün Transparency Ýnternational “Siyasi maliyyäläþmä standartlarý” qäbul etmäyi täklif edir:

Transparency Ýnternational “Siyasi maliyyäläþmä standartlarý”

1. Partiyalara vä ya siyasi namizädlärä verilän ianälär þäxsi mänfäätlär üçün istifadä olunmamalýdýr.  Partiya vä namizädlär öz fäaliyyätlärindä þäffalýðý qorulamlýdýrlar. Hokümät orqanlarý maraqlarýn münaqiþäsi sahäsindä qanunverisiliyi icra etmälidir.

2. Siyasi partiyalar, namizädlär vä siyasätçilär müstäqil agentliyä öz ämlaklarý, ianälär, gälir vä xärclär haqqýnda illik vä seçki sonrasý detallý mälumat vermälidirlär.

3. Kifayät qädär resurslara malik olan müstäqil ictimai näzarät qurumlarý mövcud qanunlarýn vä tädbirläri icrasýna näzarät etmälidirlär. Müstäqil mähkämä ilä birlikdä onlar qanunu pozanlarýn mähkämä qarþýsýnda cavab veräräk lazými þäkildä cäzalandýrýlacaqlarýna zämanät vermälidirlär.

4. Maliyyä mänbäläri aþaðýdaký mexanizmlärdän istifadä ediläräk däqiqläþdirilmälidir: KÝV-ä çýxýþýn hökümät täräfindän maliyyäläþdirilimäsi, üzvlük haqqlarýnýn geniþländirilimäsi, xarici, korporativ vä iri häcmli ianälärä näzarät. Xärclärä qoyulan mähdudiyyätlär näzärä alýnmalýdýr

5. Namizädlär vä partiyalar KÝV-ä bärabär hüquqlu giriþ imkaný äldä etmälidirlär. KÝV här hansý siyasi müdaxilädän häm seçki qabaðý, häm dä daha geniþ siyasi proseslär zamaný azad olmalýdýr.

6. Siyasi maliyyäläþmä sahäsindä qanunvericiliyin qäabul edilmäsi, hämçinin onun monitorinqi vä siyasi fäaliyyätä täsiri zamaný vätändaþ cämiyyäti aktiv þäkildä iþtirak etmälidir.