Yaxşı Demokratik İdaräetmä vä Şäffaflıq

Yaxşı İdaräetmänin Ümumi Täsävvüri vä Dövlät İdaräçiliyindä Şäffaflıq Prinsipläri.

Yaxşı İdaräetmänin Prinsipläri vä Şäffaflıq bizim ölkädä dövlät idaräçilik sistemı üçün nisbätän yeni bir anlayışlardır. Bu prinsiplärin täqdimatı ölkämizin gäläcäyi üçün çox vacibdir. Bir çox insanlar şübhä edirlär ki, Azärbaycan bu yolu uğurla keçä biläcäkmi, lakin män çalışacam ki,  optimistik fikirlär söyläyim vä bu sahädä artıq görulän işläri müäyyänläşdirim vä gäläcäk addımlar haqqında mälumatı täqdim edim.

• İyun, 2000– ci il, Prezidentin färmanına äsasän hökümätä anti-korrupsiya qanun layihäsinin vä proqramın hazırlanması tapşırılır – proqram hälä dä ictimayyät täräfindän müzakirä olunmalıdır vä son versiyası qäbul olunmalıdır.
• Dekabr ayında, 2001-ci ildä anti-korrupsiya qanun layihäsi Milli Mäclisdä birinci oxunuşda keçdi vä Şäffaflıq Azärbaycan QHT, layhänin ekspertlär täräfindän müzakiräsini täşkil etmişdir – qanunun qäbul olunması üçün lobbiliçiyä ehtiyac var. 
• İyul ayında, 2000 –ci ildä Dövlät qulluğu haqında qanun qäbul olunmuşdur. Yuxarıda göstärilän qanuna uyqun olması üçün bu qanuna düzälişlär qäbul etmäk lazımdır.
• Ombudsman haqqında qanun qäbul olundu vä ombudsman täyin edildi – buna baxmayaraq bu   güclü vä nüfuzlu struktur olmalıdır, dövlät qulluqçuların öz väzifälärindän sünü istifadä etdiklärindä ähalidän şikayätläri qäbul etmäyä bacarmalıdır.
• Dövlät qulluqçular üçün etika kodeksı. Hal-hazırda İFES ( ABŞ QHT-nın Azärbaycan bölmäsi) bu kodeksi väzifäli şäxslärin seçkilärdä tätbiq olunması üçün işlär görür. Bu istiqamätdä SDS, ŞA vä Hämkarlar Birliyinin Konfederasiyası etika kodeksnı yerli biznesmenlärä täqdim etmäk üçün işlär görür.
• İnformasiyanı äldä etmä haqqında qanun – bu qanunun qäbul olunması üçün GHB (AYLU) işlär görür.
• KİV-nin gücländirilmäsi. Bu sahädä inkişaf  kifayät qädär aşkardır. Bir çox QHT –rı, mäsälän SBİİF, jurnalistlär üçün treninqlär täşkil etmişdilär.
• Anti–korrupsiya haqqında ictimayyätin mälumatı artması – hökümät täräfdän açıq addımlar bu sahädä yoxdur, buna baxmayaraq  näşrlär, seminarlar vä däyärmi masalar  QHT-rı birliyi täräfindän keçirilir: ŞA, SBİİF, Ankor, ABŞ Kommersiya palatası, Alert İnterneşnl, F. Nauman Fondu – QHT –lar vä dövlät mämurlar üçün.
• Dövlät täräfindän institutsional islahatların başlanması – uğurlu islahatlar sivil sektoru täräfindän daha fäal iştirakını vä monitorinqi tämin edir.
• Dövlät mämurların maaşların artması – bu sahädä hökümät täräfindän artıq işlär görülür
• Neft Fondunun yaradılması – bu çox vacib bir addımdır, lakin ictimayyät täräfindän monitorinq täşkil olunmalıdır.

Yuxarıda göstärilän bütün dövlät vä sivil cämiyyät täräfindän atılan addımlara görä, hökümät Azärbaycanın Tİ Korrupsiyanın Täsiri İndeksinä äsasän 2000–ci ildä 90 ölkä arasında 87 yeri, 2001-ci ildä 91 ölkä arasında 84 yeri tutmağa nail oldu. 2002 –ci il üçün göstäricilär sentyabr ayında gözlänilir. 

Gördüyünüz kimi, täşkilatların çoxu äsasän beynalxalq QHT-rın Azärbaycan bölmäläri ilä yaxşı idaräçilik sahäsindä lobbiçilik işlär görülär. Biz ümüd edirik BMTİP hazırdı bu sahädä yerli QHT-rına kömäk edäcäk.

2. Yaxşı İdaräetmä vä Şäffaflıq QHT-la älaqädä.

Son 3 il hökümät vä QHT-rın arasında älaqälärin daha da yaxşılaşmasını göstärir. Biz bir çox hallarda iki sektor arasında ämäkdaşlığını misal gätirä bilärik, misallardan biri, Dünya Bankı täräfindän maliyyäläşdirilän YASP layihäsi vä ACİYF täräfindän maliyyäläşdirilän Xäzärin Gälirlärinä Näzarät layihäsi. Här halda biz inanırıq ki,  bu sahädä hökümät daha çoxlu imkanları istifadä edä bilär:

·        Qüvvädä olan qanunvericilikdä ziddiyyätlärin aradan qaldırılması, mäsälän, İctimai Birliklär haqqında qanuna äsasän QHT –rına gälir äldä etmäk qadağan olunur, QHT baräsindä qanuna äsasän isä, belä täcrübä icazä verilir.

·        Qrant ilä alınan maliyyyä fondların vergitutma prinsiplärinin däqiqläşdirilmäsi, mäsälän, 1% Sosial Müdafiä Fonduna ayırma

·        Özäl şirkätlärä vergi güzäştläri vermäk vä  onlar sonra väsaitlärini xeyiräçiliyä, QHT –nın layihälärini maliyyäläşdirmäyä yönäldsinlär

·        Qeydiyyata alınmaq üçün QHT –na kömäk (täxminän 50% QHT ölkädä qeydiyyatsız fäaliyyät göstärirlär, bir çoxu isä Ädliyyä Nazirliyindän iki ilä yaxındır ki, cavab gözläyirlär), hämçinin hakimiyyätin desentralizasiyası, hal-hazırda Ädliyyä Nazirliyi QHT –rını qeydiyyata ala bilär, qonşu Gürcüstanda isä bunu yerli mähkämälär edä bilir.

Biz ümüd edirik ki, BMTİP sivil cämiyyätä kömäk göstäräcäk yuxarıda qeyd olunan däyişiklikläri  häyata keçirmäk üçün (maliyyä dästäk vä gücländirilmä).

Biz başa düşürük ki, dövlätin yaxşı idaräetmäyä vä QHT –nın öz idaräçiliyindä şäffaflıq prinsiplärinä yanaşması kifayät qädär qänaätbäxş deyil, bu mäsäläni aşağıda daha ätraflı müzakirä edäcäyik, lakin tstifadä olunan metodlar hämişä qäbul oluna bilän deyil. Biz Milli Mäclis täräfindän qäbul edilmiş Qrant haqqında qanuna düzälişi näzärdä tuturuq. Düzälişin redaktäsi elädä däqiq deyil vä ikimänalı interpretasiya oluna bilär, ümumi anlama isä sivil cämiyyät vä beynalxalq donor täşkilatlar täräfindän ondan ibarätdir ki, hökümät ya qeydiyyata almaq üçün prosedur yaratmaq istäyir ya da, QHT-nın  donorlardan pul väsaitläri äldä etmäk vä ya bu hüququ onlardan almaq istiqamätindä icra hakimiyyätin hüquqlarını daha da artır. Bu hal şäffaflıq prinsiplärin sivil cämiyyät täräfindän tätbiqinin yaxşı misalıdır (KİV işıqlandırılması ilä) vä beynalxalq, milli täşkilatların cähdläri ilä birgä, dövlät başçısını bu düzälişi qäbul etmämäyä inandırdılar.

3. Yaxşı idaräetmä vä Şäffaflıq QHT-rın idaräçiliyindä.

Buna baxmayaraq ki, axırıncı dekadada sivil cämiyyätin inkişafı ölkädä xeyli qüvväyä malikdir, qismän beynalxalq täşkilatların cähdläri ilä, xususi ilä BMTİP, NRTS vä Milli QHT Forumu, biz QHT-rın özündä Yaxşı İdaräetmä vä Şäffaflıq prinsiplärini täkminläşdirmäk zärurätini bildirmäliyik.  Yäni, aşağıda göstärilän täcrübäläri QHT –nın menecmentindä daima täbliğ olunmalıdır:

·        Onların idarä heyäti daima göruşlär keçirmälidir (bu gün bu çätindir, maliyyä väsaitlärin çatışmamasında, mäsälän, icarä haqqı)

·        QHT –rı öz büdcäläri haqqında mälumat vermälidirlär, bu problem qismän mövcuddur, ona görä ki, tam aydın deyil QHT –rın büdcäsi nä demäkdir. ikinci säbäb, ona görä baş verir ki, çox vaxtlarda qeydiyyat probleminä görä bir QHT –tın adından bir neçä QHT –tı fäaliyyät göstärir.

·        QHT-rı adätän müstäqil auditorlar täräfindän auditdän keçmirlär (bu ona görä baş verir ki, donorlar adätän belä xärcläri maliyyäläşdirmir)

Biz inanırıq ki, BMTİP vä QHTF bu istiqamätlärdä kömäk gösäträcäklär:

·        onlara mäxsus olan yeri pulsuz vermäyä imkanlara daha da artacaq

·        pulsuz audit xidmätlärini tämin edäcäk

·        QHT –da daha yaxşı idaräçiliyin vä şäffaflığın artması üçün lobbiçilik/maarifländirmä aparacaq vä sivil sektora hamının gözündä: häm hakimiyyätin, häm cämiyyätin, hämdä donor täşkilatların inamı artacaq.